Οι επιπτώσεις της θερμικής ρύπανση στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον - αιτίες, επιπτώσεις και μέτρα προστασίας

Περίληψη

Με τον όρο ρύπανση εννοούμε τη μεταβολή των στοιχείων του περιβάλλοντος που καθίσταται επιβλαβής για τον άνθρωπο και τη φύση. Οι βασικές κατηγορίες ρύπανσης είναι η θαλάσσια, η ατμοσφαιρική, η ρύπανση των εδαφών, των υδάτων και η ηχητική. Μια άλλη μορφή είναι η θερμική ρύπανση, που ορίζεται ως η υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων από οποιαδήποτε διαδικασία μεταβάλλει τη θερμοκρασία τους.

Κύριες αιτίες της θερμικής ρύπανσης είναι η εκροή ζεστού νερού ψύξης από βιομηχανίες, η απελευθέρωση ψυχρού νερού σε θερμότερα ύδατα, η αστική απορροή, η αποψίλωση των δασών, αλλά και φυσικά αίτια.

Οι συνέπειές της είναι σοβαρές για τα υδάτινα οικοσυστήματα. Συγκεκριμένα, μειώνεται η διαλυτότητα του οξυγόνου, επηρεάζονται οι κύκλοι αναπαραγωγής και μετανάστευσης των υδρόβιων οργανισμών, ενώ μπορεί να οδηγήσει σε μαζική θνησιμότητα, υπερθέρμανση του πλανήτη και ευτροφισμό. Η ρύπανση του περιβάλλοντος αποτελεί απειλή τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τη φύση, γι' αυτό και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει σχετική Οδηγία για την προστασία των υδάτων.

Λέξεις κλειδιά: θερμική ρύπανση, υδάτινο οικοσύστημα, προστασία υδάτων

Εισαγωγή

Η θερμική ρύπανση αποτελεί ένα πολύ σημαντικό πρόβλημα παγκοσμίως το οποίο έχει μεγάλες επιπτώσεις κυρίως στα υδάτινα οικοσυστήματα και στους ζωντανούς οργανισμούς.

Παρακάτω, θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε αυτό το πρόβλημα απαντώντας σε μια σειρά από καίριες ερωτήσεις όπως, τι είναι η θερμική ρύπανση, ποιες οι αιτίες αυτής στο υδάτινο οικοσύστημα, ποιες οι επιπτώσεις της στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον και ποια μέτρα προτείνονται για την επίλυσή της, μέσα από τη βιβλιογραφική ανασκόπηση σε ελληνικές και ξενόγλωσσες ιστοσελίδες, ερευνητικά περιοδικά μέσα από διάφορες μηχανές αναζήτησης όπως Heal Link, Google Scholar, Scopus, Elsevier.

Η έννοια της ρύπανσης και οι μορφές της

1.1 Η έννοια της ρύπανσης

Με την έννοια «ρύπανση» εννοούμε τη μεταβολή των στοιχείων του περιβάλλοντος, όπως ο αέρας, το νερό ή το έδαφος με τρόπους που μπορούν να καταστούν επιβλαβή για τον άνθρωπο ή τη φύση (OECD, 2003; ΕΟΠ, 2021). Με άλλα λόγια, ρύπανση εννοούμε την παρουσία ρύπων (δηλαδή κάθε είδους ουσίας, ατμοσφαιρική, ηχητική, ακτινοβολίας ή άλλων μορφών ενέργειας) σε τέτοια συγκέντρωση, ποσότητα ή διάρκεια που να είναι σε θέση να προκαλέσουν επιπτώσεις στην υγεία μας, στους ζωντανούς οργανισμούς και στα οικοσυστήματα ή ακόμη και υλικές ζημιές σε τέτοιο βαθμό ώστε το περιβάλλον να χαρακτηριστεί ακατάλληλο για οποιαδήποτε χρήση (National Geographic, 2013; Μακρίδης, 2013).

Ως ρύπο εννοούμε ένα προϊόν που μολύνει το περιβάλλον, δηλαδή τον αέρα, το νερό ή το έδαφος. Η σοβαρότητα ενός ρύπου καθορίζεται από τέσσερις παράγοντες: τον χημικό τύπο, τη συγκέντρωση, την έκταση της ζημίας και τη διάρκεια παραμονής του στο περιβάλλον (Verhaar et al., 1992).

1.2 Οι μορφές της ρύπανσης

Οι μορφές της ρύπανσης ταξινομούνται ανάλογα με το τμήμα του περιβάλλοντος που επηρεάζουν και τη μορφή των ρύπων που εκπέμπουν (Φτυτιανός & Σαμαρά-Κωνσταντίνου, 2009). Έτσι, υπάρχουν πέντε κύριες κατηγορίες ρύπανσης όπως (National Geographic, 2013),

• η θαλάσσια ρύπανση, η οποία προκαλείται όταν ουσίες που χρησιμοποιούνται ή απορρίπτονται από τον άνθρωπο, όπως βιομηχανικά, γεωργικά και οικιστικά απόβλητα, σωματίδια, υπερβολικό διοξείδιο του άνθρακα ή χωροκατακτητικοί οργανισμοί εισέρχονται στον ωκεανό και προκαλούν επιβλαβείς επιπτώσεις (Potters, 2013).
• η ατμοσφαιρική ρύπανση, η οποία προκαλείται από την απελευθέρωση ρύπων στον αέρα - ρύπων που είναι επιβλαβείς για την ανθρώπινη υγεία και τον πλανήτη στο σύνολό του (Brunekreef & Holgate, 2002).
• η ρύπανση ή μόλυνση των εδαφών η οποία αποτελεί  μέρος της υποβάθμισης του εδάφους το οποίο προκαλείται από την παρουσία ξενοβιοτικών (ανθρωπογενών) χημικών ουσιών ή από άλλες αλλοιώσεις στο φυσικό περιβάλλον του εδάφους (Aqeel et al., 2014).
• η ρύπανση των υδάτων, η οποία οφείλεται στην παρουσία χημικών, φυσικών ή βιολογικών συστατικών ή παραγόντων που προκαλούν μια κατάσταση υποβάθμισης ενός συγκεκριμένου υδάτινου σώματος χωρίς κάποια ωφέλιμη χρήση (Schweitzer & Noblet, 2018).
• η ηχητική ρύπανση η οποία οφείλεται σε αύξηση των φυσικών επιπέδων θορύβου του περιβάλλοντος λόγω ηχογόνων ανθρώπινων δραστηριοτήτων, η οποία μπορεί να έχει επιζήμια συνέπειες για τον άνθρωπο και τα ζώα (Slabbekoorn, 2019).

Ωστόσο στη διεθνή βιβλιογραφία συναντάμε άλλες μορφές ρύπανσης, η οποίες είτε είναι υποκατηγορίες των κυρίων μορφών ρύπανσης είτε είναι νέες μορφές ρύπανσης όπως, (Nathanson, 2022)

• Η ηλεκτρομαγνητική ρύπανση από υπερβολική ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία μη ιονίζουσας μορφής όπως τα ραδιοκύματα και οι εκπομπή ακτινοβολίας από την τηλεόραση.
• Η φωτορύπανση ή ρύπανση τεχνητού φωτισμού, η οποία ανευρίσκεται πάνω από αστικά κέντρα και γενικά σε τοποθεσίες με πολλά φώτα όπου ο ουρανός είναι πιο φωτεινός από το κανονικό με αποτέλεσμα να υπάρχει μειωμένη αντίθεση μεταξύ των αστέρων και του φόντου του ουρανού.
• Η ρύπανση από απορρίμματα που προκαλείται από ανεξέλεγκτη ρίψη αντικειμένων από ανθρώπους σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους χωρίς να μεταφέρονται για ταφή, καταστροφή ή ανακύκλωση (π.χ. χαλασμένα αυτοκίνητα).
• Η πλαστική ρύπανση, η οποία περιλαμβάνει τη συσσώρευση πλαστικών προϊόντων και μικροπλαστικών στο περιβάλλον και επηρεάζει αρνητικά την άγρια ζωή, τα ενδιαιτήματά της και τον άνθρωπο.
• Η ραδιενεργός μόλυνση, που προέρχεται από τις δραστηριότητες του 20^ου αιώνα στον τομέα της ατομικής φυσικής, όπως η παραγωγή πυρηνικής ενέργειας και η έρευνα, κατασκευή και ανάπτυξη πυρηνικών όπλων.
• Η θερμική ρύπανση η οποία προκαλεί τη μεταβολή της θερμοκρασίας του νερού που οφείλεται στην ανθρώπινη επίδραση, όπως η βιομηχανική χρήση του νερού για ψύξη.
• Η οπτική ρύπανση, η οποία μπορεί να αναφέρεται στους πυλώνες υψηλής τάσης, στις διαφημιστικές πινακίδες των αυτοκινητοδρόμων κ.ά. (Ukaogo et al., 2020).

Η θερμική ρύπανση

2.1 Η έννοια της θερμικής ρύπανσης

Η θερμική ρύπανση, η οποία αναφέρεται μερικές φορές και ως «θερμικός εμπλουτισμός», είναι η υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων από οποιαδήποτε διεργασία που μεταβάλλει τη θερμοκρασία του νερού. Η ρύπανση ορίζεται ως η απότομη αύξηση ή μείωση της θερμοκρασίας μιας έκτασης ύδατος, η οποία μπορεί να είναι ο ωκεανός, η λίμνη ή ο ποταμός λόγω της ανθρώπινης παρέμβασης (EPA, 2022; Vallero, 2019).  Η εισαγωγή χημικών ή φυσικών στοιχείων έχει ως αποτέλεσμα την αλλοίωση των ιδιοτήτων του περιβάλλοντος και επηρεάζει τη λεπτή βιοχημική του ισορροπία.

2.1 Οι αιτίες της θερμικής ρύπανσης

Η θερμική ρύπανση προκαλείται κυρίως από βιοχημικές ή τεχνολογικές ανθρωπογενείς δραστηριότητες οι οποίες εισάγουν θερμότητα στο περιβάλλον με ανεξέλεγκτο τρόπο. Ωστόσο θερμική ρύπανση μπορεί να προκληθεί και από φυσικά αίτια. Όσον αφορά την θερμική ρύπανση του νερού, μπορεί να προέλθει από:

Εκροή νερού ψύξης από βιομηχανίες (βιομηχανικά λύματα):

Πολλές εγκαταστάσεις παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και άλλες όπως χαλυβουργεία, πυρηνικά εργοστάσια κ.ά. αντλούν τεράστιους όγκους νερού από ποτάμια, λίμνες και ωκεανούς για να ψύχουν τις εγκαταστάσεις τους επειδή οι διεργασίες πραγματοποιούνται σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες και τα υλικά πρέπει να ψύχονται. Κατά τη λειτουργία τους παράγουν τεράστιες ποσότητες πλεονάζουσας θερμότητας η οποία αποβάλλεται μέσω του νερού που κυκλοφορεί στις εγκαταστάσεις. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η θερμοκρασία του νερού να αυξάνεται 10 με 20 ^OC (Madden et al., 2013). Μετά το τέλος αυτών των διεργασιών το χρησιμοποιούμενο αυτό νερό θα επιστρέψει στο υδάτινο οικοσύστημα σε πολύ υψηλότερη θερμοκρασία από αυτήν την οποία συλλέχθηκε και στο σημείο απόρριψης θα υπάρξει αύξηση της θερμοκρασίας (Girard, 2018). Στις Ηνωμένες Πολιτείες περίπου το 75-80% της θερμικής ρύπανσης παράγεται από σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας (Laws, 2018). Το υπόλοιπο προέρχεται από βιομηχανικές πηγές, όπως διυλιστήρια πετρελαίου, εργοστάσια παραγωγής χαρτοπολτού και χαρτιού, χημικά εργοστάσια, χαλυβουργεία και χυτήρια (EPA, 2014).

Απελευθέρωση ψυχρού νερού σε θερμότερα ύδατα (ρύπανση ψυχρού νερού):

Μια ασυνήθιστη μορφή θερμικής ρύπανσης περιλαμβάνει την απελευθέρωση ψυχρού ή κρύου νερού από δεξαμενές αποθήκευσης σε θερμότερα νερά, μειώνοντας έτσι τη θερμοκρασία των υδάτινων σωμάτων υποδοχής (ποτάμιες, λίμνες). (Kennedy, 2004). Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «Ρύπανση ψυχρού νερού» και αναφέρεται στην τεχνητή μείωση της θερμοκρασίας ενός υδάτινου σώματος (ποταμού ή λίμνης) (Koehn, 1995). Η Αυστραλία είναι μια χώρα στην οποία συμβαίνει αυτό. Εκεί, το νερό απελευθερώνεται από τεχνητά φράγματα για άρδευση το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, όταν οι θερμοκρασίες των ποταμών είναι υψηλές. Το νερό που απελευθερώνεται από ένα χαμηλό σημείο του τοιχώματος στο φράγμα είναι ψυχρό καθώς το καλοκαίρι το επιφανειακό νερό του θερμαίνεται από τον ήλιο και ως ελαφρύτερο βρίσκεται πιο ψηλά από το βαθύτερο ψυχρό στο φράγμα. Αυτό το νερό μπορεί να είναι περισσότερο από 10°C ψυχρότερο από το νερό του υδάτινου σώματος υποδοχής (λίμνες, ποτάμια). Οι βλαβερές συνέπειες της ρύπανσης από ψυχρό νερό μπορούν να ανιχνευθούν σε ποτάμια της Αυστραλίας σε απόσταση 50 έως 400 χλμ. από το σημείο απελευθέρωσης (Kennedy, 2004).

Αστική απορροή:

Ως αστική απορροή αναφερόμαστε στην επιφανειακή απορροή του βρόχινου νερού που προκαλείται από μια καταιγίδα και δημιουργείται από την αστικοποίηση. Το είδος αυτής της απορροής αποτελεί μια σημαντική πηγή πλημμυρών και ρύπανσης των υδάτων στις αστικές κοινότητες παγκοσμίως. Συχνά, παρατηρείται επιδείνωση της απορροής των όμβριων υδάτων από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Η μεγάλη ποσότητα πλακόστρωτων και σκληρών επιφανειών σε αστικές και προαστιακές περιοχές έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή πολύ περισσότερης ποσότητας απορροής όμβριων υδάτων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων, ορισμένα συστήματα αποχέτευσης να υπερχειλίζουν περιστασιακά μεταφέροντας περίσσεια ακατέργαστων αποβλήτων σε κοντινά ρεύματα, ποτάμια ή άλλα υδάτινα οικοσυστήματα. Επίσης, κατά τη διάρκεια του ζεστού καιρού, η αστική απορροή μπορεί να έχει σημαντικές θερμικές επιπτώσεις στα μικρά ρέματα. Καθώς το νερό της βροχής περνά πάνω από θερμές στέγες, χώρους στάθμευσης, δρόμους και πεζοδρόμια, απορροφά μέρος της θερμότητας πριν καταλήξει σε κοντινά ποτάμια ή λίμνες ή ωκεανούς. Αυτή η πηγή ρύπανσης μειώνει την ποιότητα των υδάτων των ωκεανών και των ποταμών και υποβαθμίζει τα υπόγεια ύδατα (Τραχανά Μαρία, 2018).

Κλιματολογικές συνθήκες:

Επίσης άλλη μια αιτία θερμικής ρύπανσης των υδάτων είναι οι κλιματολογικές συνθήκες. Οι εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες του αέρα σε μία παρατεταμένη χρονική περίοδο και οι χαμηλές βροχοπτώσεις έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση χαμηλών επιπέδων υδατορευμάτων και υψηλές θερμοκρασίες νερού (Κ.Π.Ε. Άμφισσας, n.d.).

Θολερότητα του νερού:

Επίσης ακόμα μια αιτία αποτελεί η παρουσία θολερότητας στο νερό επειδή αυξάνει την συχνότητα της ηλιακής ακτινοβολίας στο νερό (Κ.Π.Ε. Άμφισσας, n.d.).

Αποψίλωση των δασών:

Αυτός ο παράγοντας αυξάνει συχνά τα επίπεδα των υδάτων ή εκθέτει τα υδάτινα οικοσυστήματα στο ηλιακό φως -γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε αφύσικη αύξηση της θερμοκρασίας τους. Η αποψίλωση των δασών μειώνει την ποσότητα  του νερού στο έδαφος και στα υπόγεια ύδατα. Επίσης οδηγεί σε χαμηλή πρόσληψη νερού και μειώνει τη συνοχή του εδάφους με αποτέλεσμα να συμβαίνουν διαβρώσεις, πλημμύρες και κατολισθήσεις (Roggie, n.d.).

2.2 Οι επιπτώσεις της θερμικής ρύπανσης

Η θερμοκρασία αποτελεί σημαντική παράμετρος των υδάτινων οικοσυστημάτων καθώς επηρεάζει όλες τις βιοχημικές και της χημικές αντιδράσεις καθώς και τα φυσικά φαινόμενα όπως η δημιουργία ρευμάτων, η οξυγόνωση του νερού κ.ά. Οι αλλαγές θερμοκρασίας μπορούν να επηρεάσουν τη ζωή και την αναπαραγωγή στα υδάτινα οικοσυστήματα. Οι συνέπειες αυτών των αλλαγών θερμοκρασίας περιβάλλοντος είναι ιδιαίτερα έντονες σε υδάτινα περιβάλλοντα. Παρακάτω αναφέρονται οι συνέπειες που μπορεί να προκληθούν από την άνοδο της θερμοκρασίας στο νερό.

Η άνοδος της θερμοκρασία στο νερό:

• Μειώνει την ποσότητα των διαλυμένων αερίων και συνεπώς και του διαλυμένου οξυγόνου ενώ παράλληλα αυξάνει την διαλυτότητα και την αγωγιμότητα σε στερεά σώματα
• Μεταβάλλει την σταθερή ταχύτητα και ισορροπία των διαφόρων χημικών αντιδράσεων
• Αυξάνει το βαθμό οξύτητας (pH) περίπου 0,011 ανά βαθμό
• Μετακινεί το ισοζύγιο μεταξύ ανθρακικού – διττανθρακικού
• Μεταβάλλει την ισορροπία μεταξύ αμμωνίας – αμμωνίου
• Αυξάνει την ποσότητα της αμμωνίας
• Αυξάνει την μεταβολική δραστηριότητα των οργανισμών (μέχρι ένα ορισμένο κατώτατο όριο) και συνεπώς την κατανάλωση του οξυγόνου (π.χ. έντονη αποικοδόμηση των οργανικών ουσιών λόγω αναπνοής των αερόβιων μικροβίων κ.ά.)
• Επηρεάζει την γεύση του πόσιμου νερού (ανώτατη τιμή 25 ^OC) Όσο αυξάνεται η θερμοκρασία στο νερό τόσο λιγότερο εύγεστο είναι γιατί εκδιώκονται τα διαλυμένα μέσα σε αυτό αέρια.
• Αυξάνει το ποσό του χλωρίου που απαιτείται για την χλωρίωσή του με αποτέλεσμα να ευνοείται η ανάπτυξη των αλγών (φαινόμενο ευτροφισμού) με συνέπεια να εμφανίζονται δυσάρεστες οσμές και γεύσεις

Οι επιπτώσεις της θερμικής ρύπανσης στα υδάτινα συστήματα ταξινομούνται σε τέσσερις κατηγορίες, στη επιπτώσεις από την εκροή νερού ψύξης (α), ψυχρού νερού (β), θερμικού σοκ (γ) και οι βιογεωχημικές επιπτώσεις (δ).

Οι συνέπειες από την εκροή νερού ψύξης:

• Αδυναμία ανάπτυξης ποικιλόθερμων οργανισμών σε περιπτώσεις συχνών αλλαγών στην θερμοκρασία

• Επικράτηση θερμόφιλων ή ευρύθερμων βιοκοινωνιών έναντι των ειδών που προϋπήρχαν στην περιοχή θερμικής ρύπανσης
• Αύξηση της ευαισθησίας των οργανισμών σε τοξικά απόβλητα σε παράσιτα και ασθένειες
• Αλλαγή στο χρονοδιάγραμμα της αναπαραγωγής, της μετανάστευσης και της διάπαυσης των υδρόβιων οργανισμών. Οι κύκλοι ζωής ορισμένων υδάτινων ειδών ελέγχονται από τη θερμοκρασία. Οι μικρές θερμοκρασιακές μεταβολές επηρεάζουν τον κύκλο μετανάστευσης κάποιων ψαριών που ταξιδεύουν κάθε χρόνο για την ωοτοκία τους. Κάθε ασυνήθιστη μεταβολή στην θερμοκρασία μπορεί να επηρεάσει την φυσιολογική τους ανάπτυξη (Ibanez et al., 2016). Η θέρμανση του νερού και του αέρα επηρεάζει τη μαζική μετανάστευση καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας του νερού κρίνεται ως ακατάλληλη για κάποια ενδημικά είδη, αναγκάζοντάς τα να εγκαταλείψουν τον βιότοπό τους και να εισβάλλουν σε άλλους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια της βιοποικιλότητας και την μεταβολή του πληθυσμού στην περιοχή. Επίσης, τα υψηλά επίπεδα θερμοκρασίας του νερού μπορούν να επιταχύνουν ή να επιβραδύνουν ορισμένες αναπαραγωγικές διεργασίες με αποτέλεσμα ορισμένα είδη να αναπαράγονται άτακτα και άλλα είδη να μειώνονται.
• Μείωση της διαλυτότητας του οξυγόνου με συνέπεια την όχληση των οργανισμών. Αυτό μπορεί να βλάψει τα βακτήρια, τα υδάτινα φυτά, τα υδρόβια ζώα, όπως τα ψάρια, τα αμφίβια και άλλους υδρόβιους οργανισμούς. Οι πρωτογενείς παραγωγοί (π.χ. φυτά, κυανοβακτήρια) επηρεάζονται από το θερμό νερό επειδή η υψηλότερη θερμοκρασία του αυξάνει τους ρυθμούς ανάπτυξης των φυτών, με αποτέλεσμα μικρότερη διάρκεια ζωής και υπερπληθυσμό των ειδών. Η αυξημένη θερμοκρασία μπορεί επίσης να αλλάξει την ισορροπία της μικροβιακής ανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένου του ρυθμού της άνθισης των φυκών που μειώνουν τις συγκεντρώσεις διαλυμένου οξυγόνου (Vallero, 2019).
• Μείωση της διάχυσης του οξυγόνου στα κατώτερα στρώματα του νερού. Η υψηλή θερμοκρασία περιορίζει τη διασπορά του οξυγόνου στα βαθύτερα νερά, συμβάλλοντας στη δημιουργία αναερόβιων συνθηκών. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα βακτηρίων όταν υπάρχει άφθονη προσφορά τροφής (Goel, 2006).
• Δημιουργία θερμικής στρωμάτωσης του νερού καθώς το θερμό νερό ως ελαφρύτερο παραμένει στην επιφάνεια δημιουργώντας ένα θερμότερο στρώμα με μικρή ικανότητα διάλυσης του ατμοσφαιρικού οξυγόνου. Η θερμική στρωμάτωση του νερού στις λίμνες μπορεί να προκαλέσει χημική στρωμάτωση σε λίμνες επειδή τα θρεπτικά άλατα εξαντλούνται στη επιφάνεια των λιμνών (επιλίμνιο) και συγκεντρώνονται στο πυθμένα τους (υπολίμνιο) (Κ.Π.Ε. Άμφισσας, n.d.).

Οι μεταβολές στην θερμοκρασία επηρεάζουν και τις χημικές αντιδράσεις με απρόβλεπτες επιπτώσεις στα υδάτινα οικοσυστήματα οδηγώντας σε μαζική θνησιμότητα και ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των ειδών. Η αλλαγή στη θερμοκρασία κατά ένα έως δύο βαθμούς κελσίου μπορεί να αυξήσει το μεταβολικό ρυθμό των υδρόβιων ζώων με αποτέλεσμα οι οργανισμοί αυτοί να καταναλώνουν περισσότερη τροφή σε μικρότερο χρονικό διάστημα από ό,τι τους προσφέρει το περιβάλλον. Οι κύριες δυσμενείς αλλαγές μπορεί να περιλαμβάνουν τη μείωση της διαπερατότητας των κυτταρικών τοιχωμάτων στην απαραίτητη ώσμωση, την πήξη των κυτταρικών πρωτεϊνών και τη μεταβολή του μεταβολισμού των ενζύμων. Αυτές οι επιδράσεις σε κυτταρικό επίπεδο μπορούν να επηρεάσουν δυσμενώς τη θνησιμότητα και την αναπαραγωγή (Vallero, 2019).

Σε περιορισμένες περιπτώσεις, το θερμό νερό έχει ελάχιστα επιβλαβή αποτελέσματα και μπορεί ακόμη και να οδηγήσει σε βελτίωση της λειτουργίας του υδάτινου οικοσυστήματος υποδοχής. Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται ιδίως σε εποχιακά ύδατα. Μια ακραία περίπτωση προκύπτει από τις συνήθειες συγκέντρωσης του είδους Μανάτου^[1], το οποίο συχνά χρησιμοποιεί τις θέσεις απόρριψης θερμών νερών των σταθμών παραγωγής ενέργειας κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Οι συνέπειες από το ψυχρό νερό:

Οι απελευθερώσεις αφύσικα ψυχρού νερού από ταμιευτήρες μπορούν να αλλάξουν δραματικά την ιχθυοπανίδα και την πανίδα των μακροασπόνδυλων που ζουν στα ποτάμια και να μειώσουν την παραγωγικότητα σε αυτά τα υδάτινα οικοσυστήματα (Parisi et al., 2020). Στην Αυστραλία, όπου πολλά ποτάμια έχουν θερμότερο θερμοκρασιακό καθεστώς, τα ιθαγενή είδη ψαριών έχουν εξαλειφθεί και η πανίδα των μακροασπόνδυλων έχει αλλάξει δραστικά. Τα ποσοστά επιβίωσης των ψαριών έχουν μειωθεί έως και 75% λόγω της απελευθέρωσης ψυχρού νερού (Koehn, 1995).

Οι συνέπειες από το θερμικό σοκ:

 Όταν ένας σταθμός παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας ανοίγει για πρώτη φορά ή κλείνει για επισκευή ή άλλες αιτίες, τα ψάρια και άλλοι οργανισμοί που είναι προσαρμοσμένοι σε συγκεκριμένο εύρος θερμοκρασιών μπορεί να σκοτωθούν είτε από την απότομη εναλλαγή της θερμοκρασίας του νερού με απότομη αύξηση και μείωση της θερμοκρασίας, γνωστή και ως "θερμικό σοκ"(Chiras, 2012).

Υπερθέρμανση του πλανήτη:

Έχει παρατηρηθεί ότι η θερμική ρύπανση αυξάνει τις θερμοκρασίες στην επιφάνεια των υδάτων το καλοκαίρι με αποτέλεσμα παρατηρούνται επιπτώσεις στα υδάτινα συστήματα λόγω της κλιματικής αύξησης της θερμοκρασίας του νερού. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε απελευθέρωση του θερμού αέρα στην ατμόσφαιρα, αυξάνοντας τη θερμοκρασία του. Τα ποτάμια παρουσιάζουν ένα μοναδικό πρόβλημα με τη θερμική ρύπανση. Καθώς οι θερμοκρασίες του νερού είναι αυξημένες στα τμήματα του ποταμού που βρίσκονται προς τις πηγές, οι σταθμοί παραγωγής ενέργειας στις εκβολές των ποταμών δέχονται θερμότερα νερά (Abbaspour et al., 2006). Απόδειξη αυτού του φαινομένου έχει παρατηρηθεί κατά μήκος του ποταμού Μισισιπή, καθώς οι σταθμοί παραγωγής ενέργειας αναγκάζονται να χρησιμοποιούν θερμότερα νερά ως ψυκτικά μέσα (Miara et al., 2018).

Άλλη μια αιτία θερμική ρύπανσης η οποία οδηγεί σε υπερθέρμανση του πλανήτη αποτελεί ανισορροπία της γεωθερμική ροή θερμότητας. Για να διατηρηθεί η θερμική ισορροπία της Γης, πρέπει να υπάρχει μια καθαρή εκροή ίση με τη γεωθερμική ροή θερμότητας. Οι υπολογισμοί που πραγματοποιήθηκαν δείχνουν ότι η καθαρή εκροή θερμότητας το 1880 ήταν ίση με τη γεωθερμική ροή θερμότητας, η οποία είναι η μόνη φυσική καθαρή πηγή θερμότητας στη Γη. Έκτοτε, η διάχυση θερμότητας από την παγκόσμια χρήση μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας οδήγησε σε πρόσθετη καθαρή θέρμανση η οποία οδηγεί σε υπερθέρμανση του πλανήτη. Στη Σουηδία, π.χ., η οποία είναι μια αραιοκατοικημένη χώρα, αυτή η καθαρή θέρμανση είναι περίπου τρεις φορές μεγαλύτερη από τη γεωθερμική ροή θερμότητας (Nordell, 2003).

Το φαινόμενο του ευτροφισμού:

Η διαστρωμάτωση και οι διαφορές στη θερμοκρασία του νερού μεταξύ των επιφανειακών υδάτων και του πυθμένα λόγω της θερμικής ρύπανσης φαίνεται να συσχετίζονται με τον κύκλο των θρεπτικών ουσιών του φωσφόρου και του αζώτου, καθώς συχνά τα υδάτινα οικοσυστήματα που δέχονται ψυκτικό υγρό μετατοπίζονται προς τον ευτροφισμό. Ωστόσο, δεν έχουν ληφθεί σαφή στοιχεία σχετικά με αυτό, καθώς είναι δύσκολο να διαφοροποιηθούν οι επιρροές από άλλες βιομηχανίες και τη γεωργία (Socal, 1999).

2.3 Πιθανές λύσεις της θερμικής ρύπανσης

Το θερμαινόμενο νερό που εξάγεται από τα εργοστάσια παραγωγής ρεύματος και από τις βιομηχανίες μπορεί να ελέγχεται από,

• λίμνες ψύξης, οι οποίες είναι τεχνητά υδάτινα σώματα σχεδιασμένα για ψύξη με εξάτμιση, διάδοση θερμότητας και ακτινοβολία. Αυτή είναι η απλούστερη και φθηνότερη μέθοδος που ψύχει το νερό σε σημαντικά χαμηλή θερμοκρασία. Ωστόσο, η μέθοδος αυτή από μόνη της είναι λιγότερο επιθυμητή καθώς και αναποτελεσματική όσον αφορά την επαφή αέρα-νερού.
• πύργους ψύξης, οι οποίοι μεταφέρουν την απορριπτόμενη θερμότητα στην ατμόσφαιρα μέσω εξάτμισης και/ή μεταφοράς θερμότητας. Αυτού του είδους οι πύργοι σχεδιάζονται για να ελέγχουν τη θερμοκρασία του νερού, ώστε η διαδικασία ψύξης να είναι πιο αποτελεσματική.
• συμπαραγωγή, μια διαδικασία όπου η απορριπτόμενη θερμότητα ανακυκλώνεται για οικιακούς ή/και βιομηχανικούς σκοπούς θέρμανσης (EPA, 1997).

Η απόρριψη του θερμαινόμενου νερού από τους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για άλλους σκοπούς όπως,

• Στη βιομηχανική και στη θέρμανση χώρων
• Σε βιολογικές εφαρμογές, όπως η θέρμανση του εδάφους
• Σε ιχθυοκαλλιέργειες, καταφύγια ζώων και θέρμανση θερμοκηπίων

Οι περισσότερες από αυτές τις πιθανές φυσικές εφαρμογές εφαρμόζονται σε ψυχρότερες περιοχές ή τοποθεσίες.

Όσον αφορά τη θερμική ρύπανση που δημιουργείται από ψυχρό νερό το οποίο απελευθερώνεται από τα τεχνητά φράγματα μπορεί να μετριαστεί με αλλαγή στο σχεδιασμό του φράγματος ώστε να απελευθερώνει θερμότερα επιφανειακά νερά αντί για το ψυχρότερο νερό στον πυθμένα του ταμιευτήρα (Molloy, 2015).

Σχετικά με την αστική απορροή, οι εγκαταστάσεις διαχείρισης όμβριων υδάτων που απορροφούν την απορροή ή την κατευθύνουν στα υπόγεια ύδατα, όπως τα συστήματα βιοσυγκράτησης και οι λεκάνες διήθησης, μειώνουν τις θερμικές επιπτώσεις, επιτρέποντας στο νερό περισσότερο χρόνο να απελευθερώσει την περίσσεια θερμότητας πριν εισέλθει στο υδάτινο περιβάλλον. Αυτά τα συναφή συστήματα διαχείρισης της απορροής αποτελούν στοιχεία μιας επεκτεινόμενης προσέγγισης αστικού σχεδιασμού που συνήθως ονομάζεται «πράσινη υποδομή» (Brears C. Robert., 2018; Liao et al., 2017). Οι λεκάνες κατακράτησης (λίμνες όμβριων υδάτων) τείνουν να είναι λιγότερο αποτελεσματικές στη μείωση της θερμοκρασίας της αστικής απορροής, καθώς το νερό μπορεί να θερμανθεί από τον ήλιο πριν απορριφθεί σε ένα κοντινό ρεύμα (EPA, 1999).

Οι τεχνητές λίμνες είναι τεχνητά υδάτινα σώματα που προσφέρουν μια πιθανή εναλλακτική λύση. Τα θερμαινόμενα απόβλητα μπορούν να εκφορτίζονται στη λίμνη από τη μία άκρη και το νερό μπορεί να αποσυρθεί από την άλλη άκρη για σκοπούς ψύξης. Η θερμότητα τελικά διαχέεται μέσω της εξάτμισης. Ωστόσο, οι λίμνες αυτές πρέπει να αναζωογονούνται συνεχώς.

Μια άλλη λύση η οποία μπορεί να μετριάσει το πρόβλημα της θερμικής ρύπανσης αποτελεί η ανακύκλωση του βιομηχανικά επεξεργασμένου νερού το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για οικιακή χρήση ή βιοχημική θέρμανση (Noor et al., 2018).

Συμπεράσματα

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες τείνουν να έχουν μακροπρόθεσμα αρκετές αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, στο οποίο ο άνθρωπος είναι ο πιο σημαντικός. Αρκετές μελέτες αποκαλύπτουν ότι η ρύπανση έχει τεράστιες αρνητικές επιπτώσεις στο συνολικό περιβάλλον και στους ανθρώπους που ζουν σε αυτό. Δηλαδή, η ρύπανση του περιβάλλοντος δεν αποτελεί απειλή μόνο για τον άνθρωπο αλλά και για τη μη ανθρώπινη φύση (Ajibade et al., 2021).

Κατανοώντας τη σημασία της προστασίας του υδάτινου περιβάλλοντος (επιφανειακά, υπόγεια και παράκτια νερά) από τη ρύπανση και την υποβάθμιση η Ευρωπαϊκή Ένωση θέσπισε την Οδηγία Πλαίσιο για τα Ύδατα (ΟΠΥ) 2000/60/ΕΚ, η οποία ξεκίνησε να έχει ισχύ στις 22 Δεκεμβρίου 2000 (Υπουργείο Γεωργίας Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος, n.d.) Η οδηγία αυτή έχει ως στόχο την πρόληψη και τη μείωση της ρύπανσης, την προώθηση της βιώσιμης χρήσης του νερού, την προστασία και τη βελτίωση του υδάτινου περιβάλλοντος, και τον μετριασμό των επιπτώσεων των πλημμυρών και της ξηρασίας. Το 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι η ΟΠΥ δεν θα αναθεωρηθεί αλλά θα δοθεί έμφαση στην εφαρμογή και την επιβολή της ισχύουσας οδηγίας (Kurrer, 2022).

Τα εργοστάσια και οι βιομηχανίες μπόρεσαν να βρουν επιτυχημένους τρόπους για να παρακάμψουν τη θερμική ρύπανση, αλλά πολλές από αυτές δεν τους εφαρμόζουν, επειδή είναι απλώς ευκολότερο να εργάζονται με το παραδοσιακό μοντέλο. Αν θέλουμε να προωθήσουμε ένα περιβάλλον που περιβάλλει τη θαλάσσια βιολογία, την οικολογία και την ισορροπία ανάμεσα στην ευημερία, στην οικονομική ανάπτυξη και στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος τότε η στάση απέναντι στη θερμική ρύπανση πρέπει να πάρει δραστική.

Ωστόσο, απαιτείται καλύτερη διερεύνηση της αύξησης της θερμοκρασίας του νερού που προκαλείται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και των επιπτώσεων που έχουν αυτές στα υδάτινα οικοσυστήματα (Raptis et al., 2016).

Οι έρευνες δείχνουν ότι η θερμική ρύπανση, η οποία αποτελεί μία σοβαρή αιτία υπερθέρμανσης, επηρεάζει όλο και περισσότερο την θερμοκρασία του νερού. Οι φορείς και γενικά η παγκόσμια κοινότητα πρέπει να ανταποκριθούν άμεσα καθώς η υπερθέρμανση προκαλεί ολοένα και περισσότερο λιώσιμο των πάγων με αποτέλεσμα να ανεβαίνει ο υδροφόρος ορίζοντας. Αυτή η διαδικασία αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας φαίνεται να έχει καταστροφικές οικολογικές συνέπειες, όπως το λιώσιμο των πόλων, την επακόλουθη άνοδο της στάθμης των υδάτων παγκοσμίως, την ερημοποίηση μεγάλων γεωγραφικών περιοχών και την αναπαραγωγή πιο ακραίων κλιμάτων. Υπό αυτή την έννοια, η καταπολέμηση της θερμικής ρύπανσης θα βοηθήσει επίσης στην αποκατάσταση της παγκόσμιας θερμικής ισορροπίας.

Οι διαφορετικές απόψεις που σχετίζονται με τη θερμική ρύπανση συμφωνούν ότι πρέπει να υπάρξουν πρωτοβουλίες από την διεθνή κοινότητα για να μειωθεί ο αντίκτυπος αυτών των δραστηριοτήτων στο παγκόσμιο ισοζύγιο θερμότητας. Η δυσκολία αλλαγής των μακροχρόνιων βιομηχανικών πρακτικών και τα οικονομικά συμφέροντα που εξαρτώνται από αυτές είναι μερικές από τις προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουν αυτού του είδους οι πρωτοβουλίες, οι οποίες έχουν γίνει πιο επείγουσες από ποτέ, καθώς το βιομηχανικό μοντέλο της κοινωνίας έχει αρχίσει να παρουσιάζει τεράστιο οικολογικό κόστος.

Ξένη Βιβλιογραφία

Abbaspour, M., Javid, A. H., & Kayhan, P. M. and K. (2006). Modeling of thermal pollution in coastal area and its economical and environmental assessment. International Journal of Environment Science and Technology, 2(1), 13–26. http://www.bioline.org.br/request?st05003

Ajibade, F. O., Adelodun, B., Lasisi, K. H., Fadare, O. O., Ajibade, T. F., Nwogwu, N. A., Sulaymon, I. D., Ugya, A. Y., Wang, H. C., & Wang, A. (2021). Environmental pollution and their socioeconomic impacts. Microbe Mediated Remediation of Environmental Contaminants, 321–354. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-821199-1.00025-0

Aqeel, M., Jamil, M., & Yusoff, I. (2014). Soil Contamination, Risk Assessment and Remediation. Environmental Risk Assessment of Soil Contamination. https://doi.org/10.5772/57287

Brears C. Robert. (2018). Blue and Green Cities: The Role of Blue-Green Infrastructure in Managing. Springer Nature. https://books.google.gr/books?hl=el&lr=&id=QwtQDwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PR7&dq=Green+Infrastructure+in+thermal+pollution&ots=xcB0wCe2mK&sig=V55h3TL2tBba4gmw6vLZaw2xRbI&redir_esc=y#v=onepage&q=Green Infrastructure in thermal pollution&f=false

Brunekreef, B., & Holgate, S. T. (2002). Air pollution and health. The Lancet, 360(9341), 1233–1242. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(02)11274-8

Chiras, D. (2012). Environmental Science (10th ed.). Jones & Bartlett Learning. https://books.google.je/books?id=ALKCupwW_RoC&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false

EPA. (1997). Profile of the Fossil Fuel Electric Power Generation Industry. https://web.archive.org/web/20101223225135/http://www.epa.gov/compliance/resources/publications/assistance/sectors/notebooks/fossilsn.pdf

EPA. (1999). Preliminary Data Summary, Urban Storm Water, Best Management Practice. https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-11/documents/urban-stormwater-bmps_preliminary-study_1999.pdf

EPA. (2014). Technical Development Document for the Final Section 316(b) Existing Facilities Rule;

EPA. (2022). Brayton Point Station Power Plant, Somerset, MA: Final NPDES Permit. United Nations Environmental Protection Agency. https://www.epa.gov/npdes-permits/brayton-point-station-power-plant-somerset-ma-final-npdes-permit

Fitt, W. (2020). Florida manatees trichechus manatus latirostris actively consume the sponge Chondrilla caribensis. PeerJ, 2020(1). https://doi.org/10.7717/PEERJ.8443/SUPP-2

Girard, J. E. (2018). Αρχές Περιβαλλοντικής Χημείας (Α. Βενετσιάνου, Χ. Μήτση, & Μ. Πολυσίου (eds.)). Παρισιανού Α.Ε. https://eclass.upatras.gr/modules/document/file.php/ENV217/Θεωρία Παρουσιάσεις powerpoint%2C %28αρχεία pdf%29/Kl Ρύπανση υδάτων.pdf

Goel, P. K. (2006). Water Pollution - Causes, Effects & Control. New Age International. https://books.google.com/books/about/Water_Pollution.html?hl=el&id=4R9CYYoiFCcC

Kennedy, V. S. (2004). Thermal Pollution. Encyclopedia of Energy, 79–89. https://doi.org/10.1016/B0-12-176480-X/00416-2

Koehn, J. (1995). The Effects of Dartmouth Dam on the Aquatic Fauna of the Mitta Mitta River. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/280006692_The_Effects_of_Dartmouth_Dam_on_the_Aquatic_Fauna_of_the_Mitta_Mitta_River

Kurrer, C. (2022). Προστασία και διαχείριση των υδάτων. ΕυρωπαΪκό Κοινοβούλιο. https://www.europarl.europa.eu/factsheets/el/sheet/74/προστασια-και-διαχειριση-των-υδατων

Laws, E. A. (2018). Aquatic pollution : an introductory text (4th ed.). John Wiley & Sons, Ltd. https://books.google.com/books/about/Aquatic_Pollution.html?hl=el&id=V5D2DQAAQBAJ

Liao, K. H., Deng, S., & Tan, P. Y. (2017). Blue-Green Infrastructure: New Frontier for Sustainable Urban Stormwater Management. Advances in 21st Century Human Settlements, 203–226. https://doi.org/10.1007/978-981-10-4113-6_10/COVER

Madden, N., Lewis, A., & Davis, M. (2013). Thermal effluent from the power sector: an analysis of once-through cooling system impacts on surface water temperature. Environmental Research Letters, 8(3), 035006. https://doi.org/10.1088/1748-9326/8/3/035006

Miara, A., Vörösmarty, C. J., Macknick, J. E., Tidwell, V. C., Fekete, B., Corsi, F., & Newmark, R. (2018). Thermal pollution impacts on rivers and power supply in the Mississippi River watershed. Environmental Research Letters, 13(3), 034033. https://doi.org/10.1088/1748-9326/AAAC85

Molloy, F. (2015). A happier environment for fish. Phys.Org. https://phys.org/news/2015-09-happier-environment-fish.html

Nathanson, A. J. (2022). Pollution | Definition, History, Types, & Facts |. In Britannica. https://www.britannica.com/science/pollution-environment

National Geographic. (2013). Εγκυκλοπαίδεια του Περιβάλλοντος. In National Geographic Society. SELENA A.E. https://www.inedivim.gr/images/ng-egkykpolaideia/ng-egkykpolaideia-perivalon-5-ripansi.pdf

Noor, M. F. Bin, Habib, A., & Mallick, B. (2018). Heat Storage System: A Modern Way to Reuse and Recycle Energy to Reduce Thermal Pollution. International Conference on Mechanical, Industrial and Energy Engineering. https://www.researchgate.net/profile/Md-Fahel-Bin-Noor/publication/329170001_Heat_storage_system_A_modern_way_to_reuse_and_recycle_energy_to_reduce_thermal_pollution/links/5c2791b4299bf12be3a17db4/Heat-storage-system-A-modern-way-to-reuse-and-recycle-ener

Nordell, B. (2003). Thermal pollution causes global warming. Global and Planetary Change, 38(3–4), 305–312. https://doi.org/10.1016/S0921-8181(03)00113-9

OECD. (2003). Pollution Definition. OECD Glossary of Statistical Terms. https://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=2075

Parisi, M. A., Cramp, R. L., Gordos, M. A., & Franklin, C. E. (2020). Can the impacts of cold-water pollution on fish be mitigated by thermal plasticity? Conservation Physiology, 8(1). https://doi.org/10.1093/CONPHYS/COAA005

Potters, G. (2013). Marine Pollution. bookboon.com.

Raptis, C. E., Van Vliet, M. T. H., & Pfister, S. (2016). Global thermal pollution of rivers from thermoelectric power plants. Environmental Research Letters, 11(10), 104011. https://doi.org/10.1088/1748-9326/11/10/104011

Roggie, D. (n.d.). Deforestation and Landslides in Southwestern Washington. University of Wisconsin-Eau Claire; University of Wisconsin-Eau Claire. https://people.uwec.edu/jolhm/eh2/rogge/index.htm

Schweitzer, L., & Noblet, J. (2018). Water Contamination and Pollution. Green Chemistry: An Inclusive Approach, 261–290. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809270-5.00011-X

Slabbekoorn, H. (2019). Current Biology Noise pollution. Current Biology, 29, R957–R960. https://doi.org/10.1016/j.cub.2019.07.018

Socal, G. (1999). Effects of thermal pollution and nutrient discharges on a spring phytoplankton bloom in the industrial area of the Lagoon of Venice. Vie et Millie, 49(1), 19–31. https://www.researchgate.net/publication/236159691_Effects_of_thermal_pollution_and_nutrient_discharges_on_a_spring_phytoplankton_bloom_in_the_industrial_area_of_the_Lagoon_of_Venice

Vallero, D. A. (2019). Thermal Pollution. Waste: A Handbook for Management, 381–404. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-815060-3.00020-7

Verhaar, H. J. M., van Leeuwen, C. J., & Hermens, J. L. M. (1992). Classifying environmental pollutants. Chemosphere, 25(4), 471–491. https://doi.org/10.1016/0045-6535(92)90280-5

Ελληνική Βιβλιογραφία

ΕΟΠ. (2021). Τι είναι η ρύπανση; Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος. https://www.eea.europa.eu/el/simata-eop-2010/simata-2020/grafikes-plirofories/ti-einai-i-rypansi/view

Κ.Π.Ε. Άμφισσας. (n.d.). Θερμοκρασία και θερμική ρύπανση του νερού. Εκπαιδευτικό Υλικό Του Κ.Π.Ε. Άμφισσας – Βιβλίο Και Εργασίες. http://www.kpeamfissas.edu.gr/wp-content/uploads/2016/04/Thermokrasia_ThermikiRypansiNerou3.pdf

Μακρίδης, Χ. Σ. (2013). Μηχανισμοί ρύπανσης και μέτρα προστασίας περιβάλλοντος. Διαχείριση φυτικών και ζωικών αποβλήτων. Εκδόσεις ΕΜΒΡΥΟ. https://www.embryopub.gr/index.php?target=products&product_id=2518

Τραχανά Μαρία. (2018). Διερεύνηση της διευθέτησης απορροής επιφανειακών και όμβριων υδάτων σε δομημένο περιβάλλον. Η περίπτωση της Ιεράπετρας. [Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο]. https://apothesis.eap.gr/handle/repo/39544

Υπουργείο Γεωργίας Φυσικών Πόρων και Περιβάλλοντος. (n.d.). Προστασία των νερών από τη ρύπανση. http://www.moa.gov.cy/moa/environment/environmentnew.nsf/All/96089B3480217AC4C2258026003434ED/$file/Prostasia_ton_neron_apo_ti_ripansi.pdf?OpenElement

Φτυτιανός, Κ., & Σαμαρά-Κωνσταντίνου, Κ. (2009). ΧημείαΠεριβάλλοντος. UNIVERSITY STUDIO PRESS. https://www.politeianet.gr/books/9789601218083-futianos-kostas-university-studio-press-chimeia-periballontos-186721

Ο Στέφανος Ρέππας, είναι Καθηγητής Ιατρικών Εργαστηρίων, ΠΕ87.04, με εξειδίκευση σε θέματα Δημόσιας Υγείας, Παγκόσμιας Υγείας και Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Επικοινωνία: e-mail: reppasstefanos@gmail.com