Κυκλικά σχολεία και κυκλικές γειτονιές: Μπορούμε; - Το παράδειγμα της incommon-

Περίληψη

H πολυδιάστατη περιβαλλοντική κρίση που βιώνουμε επιβάλλει την εγκατάλειψη του γραμμικού μοντέλου παραγωγής και τη μετάβαση σε ένα κυκλικό τρόπο ζωής. Η incommon, μια περιβαλλοντική οργάνωση με έδρα τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα, προσπαθεί να κάνει πράξη την κυκλική οικονομία μέσα από βιωματικές και συμμετοχικές διαδικασίες εκπαίδευσης και ενεργοποίησης των τοπικών και σχολικών κοινοτήτων.

Τι είναι η κυκλική οικονομία και γιατί αποτελεί αναγκαιότητα;

Στις μέρες μας, ο τρόπος που παράγουμε, καταναλώνουμε και απορρίπτουμε προϊόντα και υλικά, σε συνδυασμό με τη μη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων, έχει οδηγήσει σε μία άνευ προηγουμένου περιβαλλοντική κρίση. Πράγματι, αν συνεχίσουμε έτσι, μέχρι το 2050 θα χρειάζονται όχι ένας, αλλά 3 πλανήτες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2020). Το 2024, ήταν το θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί από τα προβιομηχανικά επίπεδα και μετά, με πολυάριθμα ακραία καιρικά φαινόμενα παγκοσμίως (Copernicus Climate Change Service, 2024) και φυσικές καταστροφές που εξανάγκασαν 9,8 εκατομμύρια ανθρώπους σε εσωτερικό εκτοπισμό σε 94 χώρες (iDMC, 2025).  Στην Ελλάδα, η πυρκαγιά στον Έβρο που κατέκαψε 75.000 εκτάρια (European Commission, 2024), η κακοκαιρία Daniel που προκάλεσε 17 άμεσους θανάτους και άλλους 335 πλεονάζοντες  (Κονδύλης et al., 2025), καθώς και η υψηλή συγκέντρωση αέριων ρύπων PM10 και O3 που έχει οδηγήσει σε χιλιάδες θανάτους (European Environment Agency, 2023) αποδεικνύουν ότι το πρόβλημα δεν είναι κάπου μακριά, αλλά μας επηρεάζει άμεσα, στον τόπο μας.

Τα προαναφερθέντα καταδεικνύουν μια επιτακτική ανάγκη: να εγκαταλείψουμε το ισχύον γραμμικό μοντέλο παραγωγής “παράγω - καταναλώνω - πετάω” και να στραφούμε προς εναλλακτικά μοντέλα. Η κυκλική οικονομία έρχεται να ανταποκριθεί σε αυτή την ανάγκη, προτείνοντας βιώσιμη διαχείριση προϊόντων, υλικών και πόρων κατά τέτοιο τρόπο, ώστε η αξία τους να διατηρείται όσο το δυνατόν περισσότερο, διασφαλίζοντας έτσι τη μείωση της παραγωγής απορριμμάτων και του περιβαλλοντικού αποτυπώματος.  Με άλλα λόγια, η κυκλική οικονομία εστιάζει στον σχεδιασμό ανθεκτικών προϊόντων, στην επαναχρησιμοποίηση, στην επισκευή, στην ανακατασκευή, στην ανάκτηση, στην κομποστοποίηση και στην ανακύκλωση (European Commission, 2015). Η σημασία της έχει αναγνωριστεί τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και εθνικό επίπεδο, ενώ υποδεικνύεται σε σχετικές οδηγίες και πολιτικές, όπως η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χ.χ.) και Το Νέο Σχέδιο Δράσης της Ελλάδας για την Κυκλική Οικονομία (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2021).

Λίγα λόγια για την incommon

H incommon είναι μία περιβαλλοντική οργάνωση που προσπαθεί να κάνει πράξη την κυκλική οικονομία, έχοντας όραμα ένα βιώσιμο μέλλον σε έναν υγιή πλανήτη, όπου θα ζούμε σε μεγαλύτερη αρμονία με το περιβάλλον, αλλά και μεταξύ μας. Για να το πετύχει αυτό εργάζεται μαζί με πολίτες, σχολεία, επιχειρήσεις, φορείς, ομάδες, συλλογικότητες  και τοπικές αρχές. Με άλλα λόγια, αξιοποιεί τις δυνατότητες της φύσης και των μελών της κοινότητας μέσα από βιωματικές, συμμετοχικές και δημιουργικές διαδικασίες για να απαντήσει σε μεγαλύτερα ή μικρότερα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα. Οι δράσεις της είναι ποικίλες, με κοινό παρονομαστή την εκπαίδευση στην κυκλική οικονομία, την καλλιέργεια βιώσιμων συνηθειών και την ανάπτυξη κυκλικών εφαρμογών στην καθημερινότητα μας: στο σπίτι, στο σχολείο, στη γειτονιά, στη δουλειά, στους δημόσιους χώρους. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα: https://www.incommon.gr/

Κυκλική Οικονομία και Εκπαίδευση: Καλές πρακτικές από την incommon

Είναι σίγουρα ευρέως γνωστό ότι η ανάπτυξη λύσεων κυκλικής οικονομίας απαιτεί υποστηρικτικές πολιτικές, επιχειρηματικά μοντέλα και τεχνολογικές καινοτομίες. Ωστόσο, είναι, επίσης, ευρέως αναγνωρισμένο ότι η αλλαγή συμπεριφορών και καταναλωτικών συνηθειών είναι καθοριστικής σημασίας για την επιτυχή εφαρμογή της κυκλικής οικονομίας στην κοινωνία (Parajuly et. al., 2020). Η επίτευξη τέτοιου είδους αλλαγών, δεν μπορεί να επέλθει χωρίς την εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση των πολιτών, ιδίως των νεότερων γενεών.

Είναι, λοιπόν, ουσιώδες να εστιάσουμε στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση (ΠΕ) /Εκπαίδευση για την Αειφορία (ΕΑ), η οποία έχει ως βασικό σκοπό την καλλιέργεια φιλοπεριβαλλοντικών στάσεων, συμπεριφορών και αξιών. Η σημασία της έχει άλλωστε υπογραμμιστεί σε πληθώρα επίσημων κειμένων: της UNESCO, της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης (IUCN), στη Διακήρυξη της Τιφλίδας, στην Agenda 2030, κ.ά. (UNESCO & UNEP, 1978 · United Nations, 2015 · Φλογαΐτη, 2011).

Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, η ΠΕ/ΕΑ έχει αρχίσει να αποκτά όλο και μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα στο σχολικό περιβάλλον, ενώ σταδιακά ενσωματώνεται και στα αναλυτικά προγράμματα. Παρόλα’ αυτά, η κυκλική οικονομία αποτελεί ένα σχετικά νέο αντικείμενο, με αποτέλεσμα ένας μεγάλος αριθμός εκπαιδευτικών να έχει περιορισμένη ή καθόλου γνώση σχετικά με τις αρχές και τις πρακτικές της. Πράγματι, το εκπαιδευτικό υλικό που αφορά την κυκλική οικονομία είναι εξαιρετικά περιορισμένο, ιδίως για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Η έλλειψη αυτή αντανακλάται -μεταξύ άλλων- και στα διαθέσιμα εκπαιδευτικά προγράμματα/υλικά που έχουν δημοσιευτεί από το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ). Στις θεματικές ενότητες που σχετίζονται με το περιβάλλον και τη βιωσιμότητα, η κυκλική οικονομία απαντάται σπάνια. Αξίζει, ωστόσο, να γίνουν προσπάθειες να καλυφθεί αυτό το έλλειμμα, δεδομένου ότι η εκπαίδευση των παιδιών στις αρχές και στις πρακτικές της κυκλικής οικονομίας μπορεί να καλλιεργήσει από νωρίς την περιβαλλοντική συνείδηση, καθώς και κυκλικές, βιώσιμες συνήθειες (Tiippana-Usvasalo M. et al., 2023).

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, η incommon σχεδιάζει και υλοποιεί εκπαιδευτικά προγράμματα, υλικά και δράσεις με σκοπό την εκπαίδευση στην κυκλική οικονομία, τα οποία εμπνέονται από τη φιλοσοφία και τις αρχές της ΠΕ/ ΕΑ, ενώ χαρακτηρίζονται από βιωματικό και συμμετοχικό χαρακτήρα. Σε αυτό το τελευταίο, αξίζει να σταθούμε λίγο παραπάνω. Στην incommon, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σε μία βιωματική, προσωποκεντρική (μαθητοκεντρική) προσέγγιση της μάθησης και την απομάκρυνση από στείρες, γνωσιοκεντρικές προσεγγίσεις. Η συμβολή αυτή είναι σημαντική, αν σκεφτούμε ότι σε πολλά ελληνικά σχολεία επικρατεί ακόμη το δασκαλοκεντρικό, παραδοσιακό μοντέλο εκπαίδευσης που παραγκωνίζει τη συναισθηματική και κιναισθητική διάσταση της μάθησης. Σύμφωνα άλλωστε με τα λόγια του γνωστού παιδαγωγού Dewey (1980), κάθε γνήσια μορφή εκπαίδευσης γεννιέται με την εμπειρία. Η τελευταία, μάλιστα, οφείλει να πηγάζει από τα εσωτερικά κίνητρα των εκπαιδευόμενων, διότι όπως εύστοχα επισημαίνει ο Rogers (1957) «… δεν μαθαίνουμε τίποτα που να μην μας ενδιαφέρει» (αναφέρεται από Μπακιρτζής, Ιππέκη και Γεωργόπουλος, 2012, σ.6).

Τα εκπαιδευτικά προγράμματα, υλικά και δράσεις της incommon απευθύνονται σε σχολικές και τοπικές κοινότητες. Αυτή η εστίαση στην κοινότητα και στην τοπική κοινωνία δεν είναι καθόλου τυχαία, δεδομένου ότι η ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων όχι μόνο ενισχύει την επιτυχία των πρωτοβουλιών κυκλικής οικονομίας (ΚΟ), αλλά και ενδυναμώνει τους πολίτες, καλλιεργώντας την περιβαλλοντική τους συνείδηση (Vragoteris & Gritzas, 2024). Επιπλέον, η σύνδεση του σχολείου με την κοινωνία/κοινότητα, αλλά και την καθημερινότητα των μαθητών/ριών, έχει επισημανθεί σε πάμπολλα επίσημα κείμενα για την ΠΕ/ ΕΑ (Δημητρίου, 2009 · Φλογαΐτη, 2011).

Παρακάτω μπορείτε να δείτε κάποιες από τις εκπαιδευτικές δράσεις της incommon σε επίπεδο γειτονιάς και σχολικής κοινότητας.

Κυκλικές εφαρμογές και δράσεις στη γειτονιά: Το παράδειγμα του Κύκλου, του εργαστηρίου της incommon

Στην προσπάθειά μας να εφαρμόσουμε τις πρακτικές της κυκλικής οικονομίας τοπικά, δημιουργήθηκε ο «Κύκλος», το εργαστήριο της incommon στη Θεσσαλονίκη, στην πλατεία Κουλέ Καφέ της Άνω Πόλης. Πρόκειται για τον πρώτο χώρο στην Ελλάδα που ανοίγει τον διάλογο για τη σχέση της κυκλικής οικονομίας με την αστική πραγματικότητα, προ(σ)καλώντας πολίτες κάθε ηλικίας να συμβάλλουν στη δημιουργία μιας πιο κυκλικής, βιώσιμης καθημερινότητας. Πιο συγκεκριμένα, στον Κύκλο έχουν αναπτυχθεί ορισμένες κυκλικές εφαρμογές, οι οποίες αποσκοπούν στην ενεργοποίηση της γειτονιάς και τη σταδιακή αλλαγή των καθημερινών συνηθειών με γνώμονα τις αρχές της ΚΟ. Αναλυτικότερα, στην πλατεία Κουλέ Καφέ, πλησίον του Κύκλου, λειτουργεί ένας συνοικιακός κομποστοποιητής, όπου οι κάτοικοι πετούν οργανικά απορρίμματα, τα οποία με τον καιρό μεταμορφώνονται σε φυσικό λίπασμα, το κομπόστ, το οποίο χρησιμοποιούν για τις γλάστρες στα μπαλκόνια τους. Έπειτα, εντός του Κύκλου λειτουργεί δανειστική εργαλειοθήκη, όπου μέλη της γειτονιάς, αλλά και κάτοικοι της Θεσσαλονίκης γενικότερα, μπορούν να δανειστούν δωρεάν εργαλεία, εφαρμόζοντας την πρακτική της επισκευής. Επιπλέον, γίνεται σε μικρή κλίμακα ανακύκλωση καφέ, δηλαδή συλλέγεται το χρησιμοποιημένο κατακάθι του καφέ με τη βοήθεια κατοίκων από τη γειτονιά και τοπικών καφετεριών, ώστε να αξιοποιηθεί σε μία νέα μορφή ενέργειας (πέλετ, βιοκαύσιμο ή φυσικό λίπασμα). Σε αυτό το σημείο πρέπει να σημειωθεί ότι οι κυκλικές εφαρμογές αξιοποιούνται στα εκπαιδευτικά προγράμματα του Κύκλου, λειτουργώντας ως απτά παραδείγματα έμπνευσης και κινητοποίησης.

Παράλληλα με τις κυκλικές εφαρμογές πραγματοποιούνται εκπαιδευτικά προγράμματα, δημιουργικά εργαστήρια επανάχρησης και επισκευής, συναντήσεις παραγωγής και ανταλλαγής γνώσεων, δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, προβολές ταινιών περιβαλλοντικού περιεχομένου κ.ά. Πρόκειται με άλλα λόγια για ένα ευρύ φάσμα δράσεων που γίνεται σε εβδομαδιαία βάση, με σκοπό τη δημιουργία γόνιμων συνθηκών για πιο κυκλικές κοινότητες. Αξίζει να αναφέρουμε ότι δίνεται ιδιαίτερη προσοχή στη φύση των δράσεων, έτσι ώστε να ανταποκρίνονται σε πραγματικές, καθημερινές ανάγκες: πώς μπορούμε να επιδιορθώσουμε/ μεταποιήσουμε τα ρούχα μας, πώς μπορούμε να επιδιορθώσουμε ζημιές στο σπίτι, αλλά και τα έπιπλά ή τις συσκευές μας, πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε υλικά που μπορεί να κατέληγαν στα σκουπίδια φτιάχνοντας χρήσιμα πράγματα, όπως φωτιστικά, ραφάκια, σημειωματάρια και πολλά άλλα!

Παρακάτω μπορείτε να βρείτε πληροφορίες για τα εκπαιδευτικά προγράμματα υλικά και δράσεις  της incommon για (και με) τη σχολική κοινότητα.

Εκπαιδευτικά προγράμματα και εκπαιδευτικές δράσεις της incommon

Όλα τα εκπαιδευτικά προγράμματα της incommon στοχεύουν στην εξοικείωση και ευαισθητοποίηση των σχολικών κοινοτήτων στις αρχές και πρακτικές της ΚΟ, με απώτερο σκοπό τις αλλαγές στάσεων και συμπεριφορών στην καθημερινότητα, αλλά και την ενίσχυση της συμμετοχικότητας σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας. Αν και η γενική τους στοχοθεσία είναι κοινή, υπάρχει εστίαση σε επιμέρους θεματικές για την ανάδειξη διαφορετικών διαστάσεων της ΚΟ. Παρακάτω μπορείτε να βρείτε μία σύντομη περιγραφή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, ανά θεματική κατηγορία.

α) Κυκλικές Γειτονιές

Τα εκπαιδευτικά προγράμματα που εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία εστιάζουν στην κυκλικότητα σε επίπεδο γειτονιάς. Μέσα από διάφορες βιωματικές δραστηριότητες, συζητήσεις, προσομοιώσεις συμμετοχικού σχεδιασμού, αλλά και περιπάτους με χαρτογράφηση κυκλικών εφαρμογών και πόρων στην πόλη, ανακαλύπτουμε εκ νέου τις γειτονιές μας και διερευνούμε από κοινού πώς θα μπορούσαν να γίνουν πιο κυκλικές και βιώσιμες.

β) Κυκλική Οικονομία και Τροφή

Αυτή η θεματική κατηγορία εστιάζει στη μείωση σπατάλης τροφής και στην κομποστοποίηση. Μέσα από μπόλικο παιχνίδι και ποικίλες βιωματικές δραστηριότητες, μαθαίνουμε παρέα για την κομποστοποίηση, φτιάχνουμε τη δική μας “κομποστοφάρμα” σε γυάλινο βαζάκι, φυτεύουμε λαχανικά αξιοποιώντας κομπόστ, φτιάχνουμε τα δικά μας όμορφα γλαστράκια από παλιές συσκευασίες.

γ) Κυκλική Οικονομία, Επαναχρησιμοποίηση και Επισκευή

Στα εκπαιδευτικά προγράμματα αυτής της θεματικής, εστιάζουμε στην αξία της επαναχρησιμοποίησης και της επισκευής, ενώ φτιάχνουμε διάφορες κατασκευές από υλικά που μπορεί να κατέληγαν στα σκουπίδια. Πιο συγκεκριμένα, μπορεί να φτιάξουμε σημειωματάρια από χρησιμοποιημένο χαρτί, μουσικά όργανα, τσάντες από παλιά μπλουζάκια και άλλα! Στην περίπτωση πιο απαιτητικών κατασκευών, χρησιμοποιούμε τα εργαλεία της δανειστικής εργαλειοθήκης που υπάρχει στον Κύκλο.

δ) Κυκλική οικονομία και Τέχνες

Πρόκειται για εκπαιδευτικά προγράμματα που αξιοποιούν τεχνικές θεατροπαιδαγωγικής (κατά βάση θεατρικό παιχνίδι και θέατρο forum του Augusto Boal) αλλά και δημιουργική γραφή. Στοχεύουν στην ανάδειξη των περιβαλλοντικών προβλημάτων που μας απασχολούν και στη μετέπειτα εστίαση σε τρόπους που μπορούμε να συμβάλλουμε στην επίλυσή τους, κάνοντας πράξη την κυκλική οικονομία.

ε) Κυκλική Οικονομία και Νερό

Η θεματική εστιάζει στη βιώσιμη διαχείριση και κατανάλωση νερού στην καθημερινότητά μας, καθώς και στο δικαίωμα της εύκολης, δωρεάν πρόσβασης σε πόσιμο νερό. Επιπλέον, έμφαση δίνεται στη μείωση των πλαστικών μιας χρήσης που συνδέονται με την κατανάλωση νερού.

Τα εκπαιδευτικά προγράμματα απευθύνονται σε όλες τις σχολικές βαθμίδες και προσφέρονται δωρεάν για τις σχολικές τάξεις. Το πλαίσιο υλοποίησής τους είναι ευέλικτο, ώστε να προσαρμόζεται στη δυναμική, τις επιθυμίες και τις ανάγκες κάθε ομάδας. Επιπλέον, πέρα από τα προγράμματα για μαθητές και μαθήτριες, πραγματοποιούνται κάθε χρόνο επιμορφωτικές συναντήσεις εκπαιδευτικών σε συνεργασία με τα ΚΕΠΕΑ και τις υπεύθυνες περιβαλλοντικής εκπαίδευσης της περιοχής. Για μια πιο αναλυτική περιγραφή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων που πραγματοποιούνται στον Κύκλο, πατήστε στους παρακάτω υπερσυνδέσμους:

Για τις εκπαιδευτικές δράσεις που πραγματοποιούνται στην Αθήνα, καθώς και σε άλλα μέρη της Ελλάδας, μπορείτε να ενημερώνεστε από τη σελίδα της incommon: https://www.incommon.gr/

Τα Εκπαιδευτικά Υλικά μας

Τα εκπαιδευτικά υλικά μας αφορούν την ΚΟ, με εστίαση στη μείωση της σπατάλης τροφής και στη βιώσιμη διαχείριση των οργανικών υπολειμμάτων. Υιοθετούν διαθεματική και βιωματική προσέγγιση, ενώ προτείνουν την εμπλοκή ολόκληρης της σχολικής κοινότητας (μαθητές/ριες, εκπαιδευτικοί, γονείς, γειτονιά). Μπορείτε να τα βρείτε στους παρακάτω υπερσυνδέσμους:

Το Κυκλικό Βαλιτσάκι

Το κυκλικό βαλιτσάκι, δημιουργήθηκε για να ενισχύσει τις σχολικές κοινότητες απομακρυσμένων περιοχών της Ελλάδος, οι οποίες δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε εκπαιδευτικό υλικό και ερεθίσματα για να υλοποιήσουν προγράμματα ΚΟ. Πρόκειται για ένα ξύλινο βαλιτσάκι που περιέχει διαθεματικές εκπαιδευτικές δραστηριότητες και σχετικό εξοπλισμό, ο οποίος αξιοποιείται στην υλοποίησή τους. Οι δραστηριότητες οργανώνονται στις παρακάτω θεματικές της ΚΟ: α) Τροφή, β) Νερό, γ) Υλικά και Προϊόντα, δ) Κλιματική Κρίση. Πέρα από τους/τις μαθητές/ριες και τους/τις εκπαιδευτικούς, το κυκλικό βαλιτσάκι έχει σχεδιαστεί έτσι, ώστε να εμπλέκει όλη την τοπική σχολική κοινότητα.

Μαθητικός Διαγωνισμός «Γύρω-γύρω όλη...η οικονομία»

Κάθε χρονιά, η incommon καλεί τους/τις μαθητές/ριες να ασχοληθούν με την περιγραφή ενός σχεδίου ΚΟ που θα μπορούσε να εφαρμοστεί στο πλαίσιο του σχολείου. Μπορείτε να δείτε ένα βιντεάκι με τα έργα των μαθητών/ριών από τη σχολική χρονιά 2023-2024 εδώ. Η ευρηματικότητα των παιδιών μας δείχνει πώς μπορούμε να ζούμε και να απολαμβάνουμε χωρίς να κατασπαταλάμε τους ήδη περιορισμένους διαθέσιμους πόρους.

Επίλογος

Η incommon επιχειρεί να φέρει την κυκλική οικονομία πιο κοντά στην καθημερινότητα των ανθρώπων, μέσα από την εκπαίδευση και τη συλλογική δράση. Η μετάβαση σε ένα πιο βιώσιμο τρόπο ζωής προϋποθέτει συμμετοχή — και γι’ αυτό αξίζει να εστιάσουμε στις κοινότητές μας.

Βιβλιογραφία

Copernicus Climate Change Service. (2024). Global climate highlights 2024. https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024

Dewey, J. (1980). Εµπειρία και εκπαίδευση. (Λ. Πολενάκης, Μτφρ.). Αθήνα: Γλάρος

European Commission. (2015). Closing the loop – An EU action plan for the circular economy (COM (2015) 614 final). https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52015DC0614

Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (χ.χ.). Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Ανακτήθηκε στις 20 Μαΐου 2025, από: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal_el

Δημητρίου, Α. (2009). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: Περιβάλλον, Αειφορία. Θεωρητικές και παιδαγωγικές προσεγγίσεις. Αθήνα: Eπίκεντρο.

European Commission. (2020). A new Circular Economy Action Plan: For a cleaner and more competitive Europe (COM(2020) 98 final). https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52020DC0098

European Commission. (2024, Ιανουάριος 26). 8 crises the world must not look away from in 2024. https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/news-stories/stories/8-crises-world-must-not-look-away-2024_en

European Environment Agency. (2023). Greece – Air pollution country fact sheet 2023. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/greece-air-pollution-country-2023-country-fact-sheets

Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής. (χ.χ.). Εργαστήρια Δεξιοτήτων. Ανακτήθηκε 29 Μαΐου 2025, από https://iep.edu.gr/el/psifiako-apothetirio/skill-labs

Internal Displacement Monitoring Centre. (2025). 2025 Globalreportoninternaldisplacement (GRID). https://doi.org/10.55363/IDMC.XTGW2833

Κονδύλης Η, Βαλαβάνη Ε, Μπέλλος Β, Μπένος Α. (2025). Πλημμύρες και Δημόσια Υγεία: οι επιπτώσεις της κακοκαιρίας Daniel στην υγεία του πληθυσμού σε Θεσσαλία και Στερεά Ελλάδα. Policy Report 2025.1. ΚΕΠΥ – Κέντρο Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας. https://www.healthpolicycenter.gr/el/publications/daniel

Μπακιρτζής, Κ., Ιππέκη, Β,, Γεωργόπουλος, Α. (2012). Εκπαίδευση φοιτητριών προσχολικής αγωγής σε βιωματικές μεθόδους διδασκαλίας και η επίδρασή της στις εκπαιδευτικές πρακτικές τους. ΠαιδαγωγικήΕπιθεώρηση. (54), 150-168.

Parajuly, K., Fitzpatrick, C., Muldoon, O., and Kuehr, R. (2020). Behavioral change for the circular economy: A review with focus on electronic waste management in the EU. Resour. Conserv. Recycl. 6:100035. doi:10.1016/j.rcrx.2020.100035  

Tiippana-Usvasalo M. et al. (2023). The role of education in promoting circular economy. International Journal of Sustainable Engineering, 16(1): 92-103. https://doi.org/10.1080/19397038.2023.2210592ResearchGate+5

Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. (2022, Μάρτιος). Κυκλική Οικονομία. Το νέο σχέδιο δράσης της Ελλάδας. https://ypen.gov.gr/wp-content/uploads/2022/03/SXEDIO-DRASHS-KO-8.pdf

Φλογαΐτη, Ε. (2011). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Αθήνα: Πεδίο.

UNESCO & United Nations Environment Programme. (1978). Finalreport: IntergovernmentalConferenceonEnvironmentalEducation, Tbilisi (USSR), 14–26 October 1977. UNESCO. https://www.gdrc.org/uem/ee/Tbilisi-Declaration.pdf

United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development. United Nations. https://sdgs.un.org/publications/transforming-our-world-2030-agenda-sustainable-development-17981

Vragoteris, V., Gritzas, G. (2024). Community-Based Waste Management Initiatives as Means to Achieve Circular Economy Objectives for Sustainable Development. Στο: Bernardi, A., Mazzanti, M., Monni, S. (eds) Innovations for Circularity and Knowledge Creation  (σσ. 97–121). Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-59523-3_7

Η Τάνια Γκουζούμα είναι Συντονίστρια Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της incommon (tania@incommon.gr) &  tania@incommon.gr &  www.incommon.gr