"Κλιματική Αλλαγή και Ιστορία: Τέσσερις θέσεις" του Dipesh Chakrabarty, Εκδόσεις Πλήθος, Αθήνα 2025

Ο Ντιπές  Τσακραμπάρτι, που γεννήθηκε στην Καλκούτα, σπούδασε Φυσική και Διοίκηση Επιχειρήσεων,  προτού στραφεί στην Ιστορία και σήμερα  είναι καθηγητής Ιστορίας, Γλωσσών και Πολιτισμών της Νότιας Ασίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου.

Με την παγκόσμια οικονομική κρίση εν εξελίξει, ελάχιστοι δίνουν προσοχή στον «περιβαλλοντικό» κίνδυνο. Η επίδραση της ανθρωπότητας στο παγκόσμιο οικοσύστημα – ως γεωλογικός παράγοντας – είναι πλέον τόσο σημαντική, ώστε να έχουμε εισέλθει σε μια νέα γεωλογική περίοδο, την Ανθρωπόκαινο.

Η έξοδος από την ασφάλεια του Ολόκαινου, μας υποχρεώνει να σκεφτούμε  με μακρά προοπτική και να ενσωματώσουμε στη ματιά μας τον βαθύ χρόνο της Γης.

Φιλελεύθεροι, σοσιαλιστές και μαρξιστές διέφεραν σε πολλά, αλλά άπαντες έβλεπαν  τη φύση ως παθητικό σκηνικό του ανθρώπινου δράματος.  Η ρήξη λοιπόν σήμερα είναι: η ματιά μας να διευρυνθεί ώστε να συμπεριλάβει τόσο το βαθύ παρελθόν της γης, όσο και το βαθύ μέλλον του πλανήτη μας. Η κλιματική επίγνωση πρέπει να μας οδηγήσει στην «αναγγελία» μιας διευρυμένης αίσθησης του χρόνου.

Για να γίνουν πιο διαυγείς  και σαφείς  οι υποθέσεις του Ν. Τσακραμπάρτι, παρουσιάζονται με τη μορφή τεσσάρων θέσεων, όπου οι τρεις απορρέουν από την πρώτη… στην οποία ασχολείται με την κατάρρευση πλέον της παλιάς ανθρωπιστικής διάκρισης μεταξύ Φυσικής και Ανθρώπινης Ιστορίας

Πρώτη θέση: Μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα η παραδοχή ότι το περιβάλλον του ανθρώπου μεταβάλλεται μεν, τόσο αργά δε, ώστε να καθιστά την ιστορία της σχέσης του ανθρώπου προς το περιβάλλον σχεδόν άχρονη και συνεπώς αδιάφορη προς την ιστοριογραφία.

Σήμερα όμως, το άχρονο σκηνικό της ανθρώπινης δράσης μετασχηματίζεται με τέτοια ταχύτητα που αναγκαστικά προοιωνίζει καταστροφικές συνέπειες για τα ανθρώπινα όντα. Και άρα η κλιματική Επιστήμη κομίζει μια νέα κατανόηση του ανθρώπου, του πολιτισμού, της κοινωνίας, της βιολογίας και της Ιστορίας, για τα ανθρώπινα όντα, ως βιολογικούς παράγοντες στην περιβαλλοντική Ιστορία  (ο άνθρωπος ως γεωλογικός παράγοντας που μπορεί να μεταβάλλει τις θεμελιώδεις διεργασίες της γής)

Δεύτερη θέση: Η ιδέα της Ανθρωπόκαινου, ως νέας γεωλογικής εποχής, στην οποία οι άνθρωποι υπάρχουν ως γεωλογική δύναμη, αποδυναμώνει τις ανθρωποκεντρικές Ιστορίες της νεοτερικότητας και της παγκοσμιοποίησης.

Ο γεωλογικός χρόνος και η χρονολόγηση των Ιστοριών του ανθρώπου, δεν συνδέονται μεταξύ τους. Αυτό το χάσμα  ανάμεσα στις δύο χρονικότητες έχει καταρρεύσει, σύμφωνα με όσα ισχυρίζονται στις μέρες μας οι κλιματικοί επιστήμονες. Η δυνατότητα του ανθρώπου – με τις επιλογές του- να αλλάζει το κλίμα του πλανήτη εγείρει το ζήτημα του τέλους  της Ολόκαινου και την αναγνώριση μιας νέας γεωλογικής εποχής κατά την οποία οι άνθρωποι λειτουργούν ως βασικός παράγοντας επι-καθορισμού του περιβάλλοντος σε πλανητικό επίπεδο, ώστε να έχουν αναδειχθεί σε γεωλογικό παράγοντα, προτείνοντας  για τη νέα γεωλογική εποχή την ονομασία Ανθρωπόκαινος. Η ιδέα ανήκει στον νομπελίστα  χημικό Πάουλ Κρούζεν και τον συνεργάτη του Γιουτζίν Στέρμερ  ωκεανολόγο, σε δημοσίευσή τους το 2000.

Τρίτη Θέση: Η γεωλογική υπόθεση της Ανθρωποκαίνου, απαιτεί να φέρουμε σε διάλογο τις παγκόσμιες Ιστορίες του κεφαλαίου με την εξελικτική Ιστορία του ανθρώπινου είδους

Οι ακαδημαϊκοί που μελετούν  τη σχέση του ανθρώπου με την κλιματική κρίση προχωρούν  σε μια διάκριση  μεταξύ της καταγεγραμμένης  Ιστορίας  του ανθρώπινου είδους και της Βαθιάς Ιστορίας του (που ενσωματώνει πορίσματα της προϊστορίας, παλαιοανθρωπολογίας, της βιολογίας, της γεωλογίας  και της κλιματολογίας κ.λπ.).

Χωρίς τη γνώση της Βαθιάς Ιστορίας της ανθρωπότητας  είναι δύσκολο να κατανοήσουμε  πλήρως τον χαρακτήρα της κλιματικής κρίσης - που είναι καταστατικά ανθρωπογενής –  όχι μόνο για να κατανοήσουμε το είδος μας,  αλλά  περισσότερο για να διασφαλίσουμε και το μέλλον του. Θα αποδειχτούμε σοφοί αν αρχίσουμε να βλέπουμε τους εαυτούς μας ως είδος…

Τέταρτη Θέση: Η συνάντηση της Ιστορίας του είδους με την Ιστορία του κεφαλαίου αποτελεί μια διαδικασία που δοκιμάζει τα όρια της ιστορικής κατανόησης

Εμείς οι άνθρωποι δεν βιώνουμε ποτέ τους εαυτούς μας ως είδος. Η κλιματική αλλαγή, διαθλασμένη μέσα από το παγκόσμιο κεφάλαιο, αναμφίβολα θα υπερτονίζει τις λογικές της ανισότητας που διατρέχουν την επικράτεια του κεφαλαίου, όμως δεν υπάρχουν σωσίβιες λέμβοι για τους πλούσιους και τους προνομιούχους. Το άγχος που πυροδοτεί η υπερθέρμανση του πλανήτη θυμίζει την περίοδο του φόβου για ένα παγκόσμιο  πυρηνικό πόλεμο. Όμως υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Ένα πυρηνικός πόλεμος θα συνιστούσε μια συνειδητή επιλογή εκ μέρους των κρατούντων. Η κλιματική αλλαγή είναι μια ακούσια συνέπεια  των ανθρώπινων πράξεων και αποκαλύπτει  μόνο μέσω της επιστημονικής ανάλυσης τις επιπτώσεις όσων πράττουμε ως είδος και θέτει ενώπιόν μας το ζήτημα της ανθρώπινης συλλογικότητας, του εμείς!!