Πώς μπορούμε να μιλήσουμε για την προστασία των ρεμάτων και των παραλιών με απλά λόγια;

Συγγραφέας:

Ενότητα:

Όταν σκεφτόμαστε τις χρυσαφένιες αμμουδιές της Ελλάδας, ο νους των περισσοτέρων, από τους απλούς πολίτες μέχρι τους διαμορφωτές πολιτικής, πηγαίνει αυθόρμητα στο απέραντο γαλάζιο, στον ήλιο και στο καλοκαίρι. Σχεδόν ποτέ η σκέψη μας δεν κατευθύνεται στα ορεινά οικοσυστήματα, στα βουνά, στα ρέματα και στους χειμάρρους. Κι όμως, από τη σκοπιά της γεωμορφολογίας και της οικολογίας τοπίου, χωρίς αυτά τα ορεινά υδατικά δίκτυα, οι αγαπημένες μας παραλίες απλώς θα έπαυαν να υφίστανται, οδηγούμενες σε σταδιακή εξαφάνιση.

Οι ζωντανές αρτηρίες της φύσης και η παράκτια τροφοδοσία

Τα ρέματα και οι χείμαρροι δεν αποτελούν απλούς αγωγούς που μεταφέρουν εποχικά νερό. Είναι οι ζωντανές οδικές αρτηρίες της φύσης, οι συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα στην ενδοχώρα και τη θάλασσα. Μέσα στο πλαίσιο της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, είναι κρίσιμο να αναδεικνύεται η ολιστική λειτουργία των λεκανών απορροής (Μπλιώνης, 2009).

Τα ρέματα λειτουργούν ως οι κύριοι φυσικοί τροφοδότες των ακτών, μεταφέροντας από τα ορεινά τα πολύτιμα υλικά —κόκκους άμμου, βότσαλα και ιζήματα— που χρειάζεται η θάλασσα και ο κυματισμός για να «χτίσουν», να συντηρήσουν και να αναπληρώσουν τις παραλίες μας. Κάθε φορά που μια έντονη βροχόπτωση φουσκώνει ένα ρέμα, ξεκινά μια αθόρυβη, φυσική διαδικασία αναγέννησης της ακτογραμμής, η οποία αντισταθμίζει τη διαρκή διαβρωτική δράση των κυμάτων.

Ανθρωπογενείς πιέσεις και η υποβάθμιση του υδατικού δικτύου

Δυστυχώς, η κυρίαρχη αντίληψη της κοινωνίας και της παραδοσιακής μηχανικής συχνά αντιμετωπίζει τα ρέματα ως «άχρηστους» χώρους, ως οικόπεδα προς αξιοποίηση ή αποκλειστικά ως απειλή που πρέπει να εγκιβωτιστεί. Αυτό το διαχειριστικό έλλειμμα και η απουσία οικολογικής συνείδησης έχουν οδηγήσει σε δραματικές συνέπειες, όπως αναλύεται διεξοδικά και στο παράδειγμα του αστικού και περιαστικού ιστού της Θεσσαλονίκης (Μπλιώνης & Τρεμόπουλος, 2017). Οι κυριότερες πληγές που υποσκάπτουν τη βιωσιμότητα των παραλιών μας είναι:

Μπάζωμα και τσιμεντοποίηση: Εγκλωβίζοντας, διευθετώντας με σκυρόδεμα ή καλύπτοντας πλήρως τα ρέματα, κόβουμε βίαια τη φυσική παροχή άμμου και φερτών υλικών προς τη θάλασσα.
Παράνομες αμμοληψίες: Αφαιρώντας υλικά από τις κοίτες, στερούμε από το οικοσύστημα το ίδιο το δομικό υλικό που προστατεύει τις ακτές από τη διάβρωση.
Σκουπίδια και ρύπανση: Μετατρέποντας τους χειμάρρους σε ανεξέλεγκτες χωματερές ή αποδέκτες αποβλήτων, δηλητηριάζουμε άμεσα το θαλάσσιο περιβάλλον, υποβαθμίζοντας τις ακτές όπου κολυμπάμε και δραστηριοποιούμαστε.

Η διάβρωση και οπισθοχώρηση της ακτής

Το αποτέλεσμα αυτών των παρεμβάσεων είναι πλέον ορατό σε πολλές περιοχές της χώρας. Η θάλασσα, χωρίς τη φυσική, ετήσια τροφοδοσία των ρεμάτων, αρχίζει να «τρώει» την ακτή. Οι παραλίες συρρικνώνονται, η διάβρωση προελαύνει απειλητικά, και ένα μοναδικό φυσικό κεφάλαιο, απαραίτητο για τη βιοποικιλότητα αλλά και για την τοπική οικονομία, χάνεται για πάντα.

Η προστασία των ρεμάτων και των χειμάρρων δεν αποτελεί, συνεπώς, μια αφηρημένη, ρομαντική οικολογική ιδέα. Είναι ένα απτό ζήτημα περιβαλλοντικής και οικονομικής επιβίωσης για τις θάλασσές μας, τις παράκτιες κοινότητες και τον τουρισμό.

Προτάσεις για μια οικολογική διαχείριση και εκπαίδευση

Για την ανατροπή αυτής της φθίνουσας πορείας, μπορούμε να αναδείξουμε τις εξής συγκεκριμένες διεκδικήσεις και πρακτικές:

Σεβόμαστε τη φυσική κοίτη των ρεμάτων, διατηρώντας τη φυσικότητα, τη συνεκτικότητα και την παρόχθια βλάστησή τους.
Σταματάμε οριστικά να αντιμετωπίζουμε τους χειμάρρους ως αγωγούς απορριμμάτων ή λυμάτων.
Διεκδικούμε έναν σύγχρονο, οικολογικό σχεδιασμό των αντιπλημμυρικών έργων (λύσεις βασισμένες στη φύση - Nature-based Solutions), που δεν φυλακίζει τη φύση σε τσιμεντένια κανάλια αλλά επιτρέπει τη μεταφορά των αναγκαίων ιζημάτων.

Ως εκπαιδευτικοί και ενεργοί πολίτες, μπορούμε μέσα από τα προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης να αναδείξουμε αυτές τις «αόρατες» συνδέσεις της φύσης, χρησιμοποιώντας και μια εύκολα κατανοητή φράση, όπως: «Ας θυμόμαστε ότι κάθε φορά που προστατεύουμε ένα ρέμα στο βουνό, σώζουμε την άμμο που βρίσκεται κάτω από την ξαπλώστρα μας».

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Μπλιώνης Γ. (2009). Στα Μονοπάτια της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Εκδ. Κέδρος, Αθήνα.
Μπλιώνης Γ. & Τρεμόπουλος Μ. (2017). Η Θεσσαλονίκη των νερών. Εκδ. Αντιγόνη, Θεσσαλονίκη.

Εικόνα 1. Η δορυφορική εικόνα είναι εστιασμένη στη μοναδική παραλία της Πρέβελης, στην Κρήτη και στο Φαράγγι του Κουρταλιώτη που την τροφοδοτεί με άμμο.

Ο Γιώργος Μπλιώνης Δρ. Βιολογίας/Οικολογίας: gblionis@gmail.com